Günümüzde bilinen en eski ve en önemli halı buluntusu, 19471949 yıllarında araştırma yapan Rus arkeolog G. I. RUDENKO tarafından Doğu Türkistan'daki Altay Dağları'nın eteklerinde bulunan 111 Pazırık kurganından 5.sinde bulunan halıdır. Rus arkeologların araştırmalarına göre Pazırık Halısı, M.Ö. 5.-4. yy.lara tarihlendirilmiştir.
Pazırık Halısı, Rusya'da St. Petersburg (Leningrad)'daki Hermitage Müzesi'nde sergilenmektedir. 1906-1908 yıllarında Alman Sir Aurel STEIN tarafından Doğu Türkistan'da yapılan kazılarda M.S. 3.-4. yy.lara tarihlendirilen Lou-Lan bölgesi kuyu mezarları ile Lop-Nor Buda tapınağındaki halı parçaları bulunmuştur. Bir başka buluntu da, A.Von Le COQ tarafından bulunan Turfan kazı çalışmalarında Kuça yakınlarındaki Kızıl'da M.Ö. 5.-4. yy.a tarihlendirilen bir halı parçasıdır.
Halının İslam Sanatı içerisindeki ilk örneği, C. J. LAMM tarafından Mısır'da Fustat'ta (Eski Kahire'de) bulunan Abbasilere ait olduğu sanılan M.S. 8.-9. yy.dan kalan halılardır. Bu halıların Samarra Halısı olduğu düşünülmektedir. 13. yy.dan kalan Selçuklu Halıları, 200300 yıl sonra üretilmiş Anadolu halıcılığının düzenli ve sürekli gelişimi için iyi birer belgedirler.
Selçuklu Halıları, bulundukları yerlere göre temel olarak üç gruba ayrılmaktadır.
1. Konya'daki Selçuklu Halıları (Konya'da 8 adet faklı büyüklüklerde halı ve halı parçaları bulunmuştur. Halı parçalarındaki bordür motiflerinden halıların ne kadar büyük olduğu rahatça anlaşılır.)
2. Beyşehir'deki Selçuklu Halıları (Beyşehir'de bulunan halılar Beyşehir Eşrefoğlu Camisinde bulunan 3 adet halı parçasıdır. 14. yy.a tarihlendirilmiş bir parça İngiltere'de özel bir koleksiyondadır.)
3. Fustat (Eski Kahire)'taki Selçuklu Halıları (Fustat'ta tespit edilen yüzden fazla parçanın sadece 29 adeti yayınlanmıştır. Bunlar içinde 7 adetine Selçuklu Halısıdır denilebilmektedir.) 14. ve 15. yy.a tarihlendirilen Anadolu Halılarını incelediğimizde, bu halılarda stilize edilmiş sembolik ağırlıklı geometrik motifler ile oluşturulmuş olduğu görülür. Bu halılarda hayvan motifleri (figürleri) sıklıkla kullanıldığı için hayvan desenli halılar denilir. Bu tip halıların dokunması, 16. yy. başında bırakılmıştır.
15. yy. Anadolu Halıları, Avrupalı ressamların statü kavramının vurgulandığı çoğunlukla da dinsel konuları betimleyen tabloların da çok sık resimlenmiştir. 16. yy. Osmanlı Halıları, Selçuklu Halılarının devamı özelliğindedir. Hayvan motifleri yerine geometrik motifler ile stilize edilmiş bitki motifleri kullanılmıştır. Osmanlı Dönemi Halıları Erken Dönem Osmanlı Halıları, Klasik Dönem Osmanlı Halıları ve Geç Dönem Osmanlı Halıları olarak temel olarak üç gruba ayrılır.
Erken Dönem Osmanlı Halıları, Klasik Osmanlı Dönemi Halıları'na geçişi hazırlamıştır. Bu dönem içerisinde dört halı tipi vardır. Bu halı tipleri sanat tarihçileri tarafından Avrupalı ressamların tablolarına göre sınıflandırması yapılmıştır.
1. Küçük Örnekli Holbein Halıları
2. Lotto Halıları
3. Büyük Örnekli Holbein Halıları
4. Holbein, Crivelli ve Memling resimlerine bağlanan Batı Anadolu Halıları'dır.
Uşak Halıları'nda geometrik motifler yerini, bitkisel kökenli stilize edilmiş motifler ile göbekli (madalyonlu) motif grubu bırakmıştır. Göbek motif grupları, Türk halılarında ilk defa 16. yy.da kullanılmaya başlanmıştır. Bu dönemde sürekli olarak motif ve kompozisyon gelişimi olmuştur.
Bu yüzden 18. yy.da başlayan gerilemeye karşı koymuş ve geleneksel örneklerini günümüze kadar devam ettirmiştir. Uşak Halıları; motif ve kompozisyon özellikleri açısından başlıca üç temel tipte sınıflandırılabilir. 1.Göbekli (Madalyonlu) Uşak Halıları 2.Yıldızlı Uşak Halıları 3. Beyaz Zeminli Uşak Halıları 3.1. Kuşlu Uşak Halıları 3.2. Post Örnekli Uşak Halıları Klasik Dönem Osmanlı Halıları ise 1514 yılında Tebriz ve 1517 yılında ise Kahire'nin Osmanlı topraklarına katılması ve bu şehirlerdeki nakkaşların (tasarımcıların) İstanbul'a getirilmiştir. Saraydaki Ehli Hiref Örgütü'nün nakkaşları, bu nakkaşlardan etkilenerek belirli tarzlarda tasarımlar yapmışlar ve bu çalışmaları bütün sanat dallarında teknik ve malzemeyi zorlayarak oluşturmuşlardır. Bu halılar, Uşak Halıları'ndaki gibi ilke olarak belirlenen köşe-göbek kompozisyonlar ile oluşturulmuştur. Geç Dönem Osmanlı Halıları ise Kumkapı, Feshane ve Hereke Halıları ile olarak üç temel gruba ayrılabilir. Bu halılarda dönemin beğenilerine göre yine üst düzey yöneticiler için tasarlanmış ve üretilmiştir. Halılar atölye tipi üretimli halılar için örnek oluşturmaktadır. Kumkapı Halıları, özel teşebbüsler iken Feshane ve Hereke Halıları devlet idaresinde ve denetiminde üretilmiştir. Bütün bu halı gruplarının yanı sıra Anadolu'da Yörük ve Türkmenler tarafından kendi gereksinimleri ve geçimlerini sağlamak için ürettikleri Geleneksel Üretimli Yöresel Halılar bulunmaktadır. Her yörenin kendine özgü motif ve karakteristik desen kompozisyonları vardır. Günümüzde de yöresel halı üretimi devam etmekte, kamu ve özel kuruluşlarca desteklenmektedir.
Prof. Dr. Aydın UĞURLU
Ög. Gör. Senem UĞURLU
